
Biała Księga
Innowatorów Dziedzictwa
Raport i rekomendacje eksperckie
dla zrównoważonej renowacji budynków historycznych w Polsce.
Dokument wypracowano w ramach konferencji Heritage Innovators Day 2026.
Budynki historyczne stanowią kluczowy element krajowego zasobu mieszkaniowego i użytkowego. Posiadają skumulowany, „wbudowany” ślad węglowy, a ich właściwa adaptacja generuje znacznie niższe obciążenia dla środowiska niż wyburzenie i budowa nowej struktury.
Obecny system prawny i finansowy stwarza jednak barierę proceduralną: dotychczasowe programy wsparcia promowały rozwiązania sprzeczne z fizyką budowli i ochroną zabytków, często premiując podmioty zamożniejsze oraz wymuszając bezpowrotną utratę oryginalnej substancji (np. stolarki czy historycznych pieców).
Rekomendacje wypracowane podczas konferencji Heritage Innovators Day 2026 wskazują kierunek koniecznych reform legislacyjnych, fiskalnych i technicznych.
Pobierz pełny dokument (PDF)
Dokument zawiera szczegółową analizę barier technicznych, prawnych i proceduralnych oraz zestawienie 15 zbiorczych rekomendacji skierowanych do właściwych resortów (MKiDN, MRiT, MKiŚ, MFiG, MEN).
Kluczowe obszary rekomendowanych zmian
1. Zmiana sekwencji i zakresu inwestycji
Postulujemy odejście od schematycznego podejścia do audytów energetycznych. Proces renowacji musi rozpoczynać się od uproszczonych badań konserwatorskich, oceny stanu fizyki budowli oraz termowizji. Należy wprowadzić zasadę prawidłowej sekwencji prac: najpierw poprawa parametrów przegród i wentylacji, a dopiero w ostatnim etapie dobór odpowiednio zwymiarowanego źródła ciepła.
2. Reformy programów dotacyjnych i polityki fiskalnej
Dotychczasowe instrumenty wsparcia (np. program „Czyste Powietrze”) często wymuszały usuwanie oryginalnych elementów w zamian za przyznanie środków. Rekomendujemy reformę kryteriów wsparcia tak, aby finansowały one naprawę, konserwację i modernizację istniejącej tkanki (np. okien skrzynkowych czy adaptacji pieców kaflowych na obudowy rekuperacji). Postulujemy także wprowadzenie ulg podatkowych i mechanizmów wsparcia dostosowanych do potrzeb gospodarstw domowych o niższych dochodach oraz małych instytucji publicznych.
3. Certyfikacja rzemiosła i standardy techniczne
Brak wykwalifikowanych wykonawców prowadzi do uszkodzeń tkanki zabytkowej przy użyciu technologii stosowanych w nowym budownictwie. Konieczne jest stworzenie państwowych programów szkoleniowych, certyfikacji kompetencji rzemieślniczych oraz formalne dopuszczenie do użytku bezpiecznie przebadanych materiałów z wtórnego obiegu (gospodarka cyrkularna).
4. Przewidywalność procedur i narzędzia cyfrowe
Rekomendujemy stworzenie regionalnych baz dobrych praktyk konserwatorskich przy Wojewódzkich Urzędach Ochrony Zabytków oraz udostępnienie ogólnodostępnego formularza samooceny dla właścicieli obiektów. Wskazujemy również na potrzebę rozbudowy państwowego systemu zabytek.pl o bezpłatne kalkulatory cieplno-wilgotnościowe i rejestr certyfikowanych wykonawców.
Poprzyj Białą Księgę Innowatorów Dziedzictwa
_removed%20(przeci%C4%85gni%C4%99te)_page-0001.jpg)
Opracowanie i konsultacje merytoryczne
Dokument jest wynikiem interdyscyplinarnych konsultacji w trzech filarach tematycznych:
-
Filar I: Architektura, budownictwo i materiały
-
Filar II: Konserwacja zabytków i zrównoważona renowacja
-
Filar III: Energia i efektywność energetyczna
-
Inicjatorzy i redakcja: Fundacja 8Marca, Wydział Architektury Politechniki Wrocławskiej, Stowarzyszenie Fala Renowacji.
Zespół autorski: Reprezentanci ośrodków akademickich (PWr, DTU, PW, PP, UJ, PRz), praktycy konserwacji, specjaliści z zakresu inżynierii środowiska, prawa budowlanego oraz fizyki budowli.

